Keçmişi niyə ideallaşdırırıq və onda yaşamağı necə dayandırmalı?

Psixoloji nöqteyi-nəzərdən keçmişə niyə bu qədər tez-tez boylandığımız sualına müxtəlif cür cavab vermək olar: ciddi və elmi, yaxud daha fəlsəfi. Birinci yanaşma bunu psixikamızın müdafiə mexanizmləri ilə izah edir. İkincisi isə insan həyatının quruluşuna daha dərindən baxmağı tələb edir.

Bu məqalədə nəoldu platformasının mütəxəssisləri nostaljinin nədən qaynaqlandığını və diqqət mərkəzini indiki zamana necə qaytarmağı araşdırırlar.

Yaddaşın dalğalarında: nostalji əslində nədir?

Poetik şəkildə desək, keçmişin ideallaşdırılması nostalji ilə qırılmaz şəkildə bağlıdır. Hisslərin dilində bu — uzaq, parlaq və zamanla solan nəyəsə qarşı duyulan dərin bir nisgildir. Yaddaşımızda bu anlar köhnə uşaqlıq fotoşəkilləri kimi ayrı-ayrı parlaq qığılcımlar şəklində qorunub saxlanılır.

Keçmişi xatırlayarkən biz səslərdən, qoxulardan, kiminsə isti qucağından və ya vacib sözlərdən ibarət bu kollajı yenidən yığmağa çalışırıq. İtirməkdən qorxduğumuz məqamları qeyd etmək üçün sanki həyatımızın gündəliyini geriyə dönük şəkildə yazırıq.

Nostalji — geri qayıtmağın qeyri-mümkün olduğu, lakin bəzən qaçmaq üçün çox can atdığımız bir zamana olan nisgildir. Həmin an təxəyyülümüzün gücü ilə reallığı mütləq şəkildə bəzəyirik. Və ən kədərli kəşf ondan ibarətdir ki, çox vaxt biz əslində heç vaxt mövcud olmayan… bir şey üçün darıxırıq. Yaddaşımız real faktlarla uydurmanı asanlıqla qarışdırır.

Psixoloji müdafiə: ideallaşdırma necə işləyir?

Sentimentalist yazıçı Jan Pol vaxtilə yazmışdı: "Yaddaş — bizi qovub çıxara bilməyəcəkləri yeganə cənnətdir". Lakin təbii ki, biz təkcə yaxşı şeyləri xatırlamırıq. Bəzən xatirələr ağır bir sınağa çevrilir və psixika travmatik hadisələri sözün əsl mənasında "silmək" üçün müdafiə mexanizmlərini işə salır.

Bu mexanizmlərdən biri ideallaşdırmadır. İlk baxışdan bunda pis heç nə yoxdur. İnsanın daxili dayaqları olmadan yaşaması çətindir və əgər xoş məqamlara köklənmək özünəinamı artırmağa kömək edirsə, niyə də olmasın?

Lakin bu müdafiənin digər tərəfi də var — dəyərsizləşdirmə. Psixika resurslara qənaət qanunu ilə işləyir: əgər siz keçmişin əhəmiyyətini həddindən artıq böyüdürsünüzsə, bu enerjini indiki zamandan alırsınız.

Xatirələrə qaçışın hansı təhlükələri var?

• Bugünkü gün solğunlaşır. Real həyatın gətirdiyi sevincləri görməyi dayandırırsınız.
• Gələcək dəyərsizləşir. Planlar və hədəflər, otların daha yaşıl, dostluğun isə daha möhkəm olduğu o "qızıl dövr" ilə müqayisədə artıq o qədər də cəlbedici görünmür.
• Daxili resurslar tükənir. İllüziyaları saxlamaq üçün böyük güc sərf olunur, hansı ki, bu enerji inkişafa və irəliyə doğru hərəkətə yönəldilə bilərdi.

Şüuraltının qədim süjetləri

Bu mexanizm bizim üçün hansı "sığınacağı" qurur? Psixanaliz bunu şüuraltımızda mövcud olan və genetik, tarixi, mədəni olaraq miras aldığımız fundamental süjetlərlə izah edir.

Bu baş ssenarilərdən biri — təhlükəsiz bir yerə, bizə qayğı göstərilən o məkana qayıtmaq istəyidir. Bu sığınacaq dedikdə ana ağuşu, ev istiliyi və ya mürəkkəb qərarlar vermək məcburiyyətində qalmadığımız həyat dövrləri başa düşülə bilər.

Bu cür "keçmişə təxliyə" müvəqqəti reqresdir (geriləmədir). Hamımızın bəzən nəfəs dərməyə və zehnimizdə sakit bir guşəyə ehtiyacımız var. Lakin bu qaçış daimi xarakter aldıqda, durğunluğa və inkişafın dayanmasına səbəb olur.

Keçmişimizi necə qəbul edib irəliyə doğru hərəkət etməli?

Məşhur bir ifadədə deyildiyi kimi, keçmişini bilməyənin gələcəyi olmaz. Şəxsi tariximiz kontekstində ideallaşdırmaq — real təcrübəmizi tanımamaq deməkdir.

Psixoterapiya prosesində mühüm dəyişikliklər məhz psixoloji müdafiələr zəiflədikdə və insan öz xatirələrini olduğu kimi görməyə başladıqda baş verir. Bəli, bu yol çox vaxt məyusluq, illüziyaların uçulması və kədərlə müşayiət olunur. Lakin bu daxili kədər prosesi olmadan öz keçmişini qəbul etmək qeyri-mümkündür.

Paradoksal olsa da, uydurma bir idealın həsrətini çəkmək deyil, real (hətta qüsurlu olsa belə) təcrübəni qəbul etmək əsl, möhkəm dayağa çevrilir. Bu, keçmişinizi dürüstcə qəbul etməyə, onu buraxmağa və nəhayət, gələcəyinizi daha real və daha geniş perspektivdə görməyə imkan verir.

Əgər xatirələrdə ilişib qaldığınızı və real həyatdan zövq almaqda çətinlik çəkdiyinizi hiss edirsinizsə, nəoldu ekspertləri sizə dəstək olmağa hazırdır. Platformamızda özünüzü anlamağa və real həyatın dadını yenidən çıxarmağa kömək edəcək ixtisaslı mütəxəssisləri tapa bilərsiniz.