Pozitiv təfəkkür bəzən həyəcanı və təşvişi niyə artırır?

Giriş: Yaxşı əhval-ruhiyyə kultu
«Pozitiv düşün», «her şey yaxşı olacaq», «özünü üzmə» – bu ifadələri hər addımda eşidirik: qayğıkeş dostlardan tutmuş sosial mediadakı kouchlara qədər. Pozitiv təfəkkür demək olar ki, bir sosial normaya çevrilib: narahatlıq keçirmək utandırıcı, ətrafına pozitivlik saçmaq isə «doğru» sayılır.
Problem ondadır ki, bəzi insanlar üçün bu təzyiq tamamilə əks-effekt verir. Rahatlaşmaq əvəzinə həyəcan, təqsirkarlıq hissi və daxili uğursuzluq duyğusu daha da güclənir. Bu məqalədə bunun nə üçün baş verdiyini, elmi psixologiyanın bu haqda nə dediyini və təşvişlə mübarizədə özümüzə real olaraq necə kömək edə biləcəyimizi araşdıracağıq.
Düşüncələri boğmağın paradoksal effekti
Gəlin elə indi özünüz edə biləcəyiniz bir eksperimentlə başlayaq.
Yanınıza bir qələm və təmiz kağız vərəqi alın. Telefonunuzda taymeri 1.5 dəqiqəyə (90 saniyə) qurun. Bu vaxt ərzində yalnız ağ ayılar haqqında düşünün. Yalnız və yalnız onlar haqqında. Söz şəklində və ya təsvir kimi – necə rahatdırsa. Əsas odur ki, 1.5 dəqiqə ərzində düşüncələrinizin baş qəhrəmanı ağ ayılar olsun. Ağlınıza başqa bir fikir gəldiyi hər dəfə kağıza bir plyus (+) işarəsi qoyun. Vaxt bitəndə bura qayıdın.
Yəqin ki, bitirdiniz?
İndi taymeri yenidən 1.5 dəqiqəyə qurun və yazdığınız plyusların altından xətt çəkin. İndi isə ürəyiniz nə istəyir düşünün, amma nə sözlə, nə də təsvirlə ağ ayı haqqında qətiyyən düşünməyin. Əgər yenə də ağlınıza gəlsə – yenidən plyus (+) qoyun. Bitirəndə qayıdın.
1.5 dəqiqə keçdi?
İndi özünüzə bu sualları verin: sizə hansı tapşırıq daha asan gəldi? Ağ ayılar haqqında düşünmək, yoxsa onlar haqqında düşünməmək? Birinci və ikinci tapşırıqda neçə plyus qoydunuz?
Böyük ehtimalla hiss etdiniz ki, «düşünməmək» tapşırığı çox daha çətin idi. 1987-ci ildə Deniel Vegner (Daniel Wegner) özünün «Ağ ayı haqqında düşünmə» eksperimenti ilə məhz bu nəticəyə gəlmişdi. Bu təcrübə aydın göstərdi: fikri təzyiqlə boğmağa çalışmaq onun daha da güclənməsinə və daha tez-tez geri qayıtmasına səbəb olur. Bu, ironik proses effekti adlanır.
Təcrübədə pozitiv təfəkkür çox vaxt bu anlama gəlir: «Həyəcanlı fikri yaxşı fikir ilə əvəz et, pis şeylər haqqında düşünmə». Lakin beynimiz bu qədər xətti işləmir. Pis bir ssenari haqqında düşünüb-düşünmədiyinizi yoxlamaq üçün şüurun bir hissəsi mütəmadi olaraq məhz həmin «qadağan olunmuş» fikri yoxlamalıdır – bu, bir növ fonda gedən monitorinqdir.
Sizə başqa bir nümunə çəkim: pişiklərdən qorxan bir insanı təsəvvür edin. Əgər onu daxilində pişiyin olduğu və çıxışın mümkün olmadığı bir otağa gətirsək, nə edəcək? Vəziyyətə nəzarət etmək üçün gözləri ilə davamlı olaraq həmin pişiyi axtaracaq. Onu söhbətlərlə və ya başqa işlərlə fikirdən yayındırmağa çalışsanız belə, ətrafdakı hər bir hərəkətdən diksinəcək.
Öz-özünə yox olacağını gözləyərək boğmağa çalışdığımız təşvişli fikir də eynilə bu cürdür. Beyin arxa planda izləməyi dayandırmadan fikrin yox olduğunu necə anlasın? Nəticədə:
- Təşvişli fikir yox olmur, əksinə daha tez-tez yaranır və biz ona daha kəskin reaksiya veririk;
- İkinci dərəcəli narahatlıq əlavə olunur: «Axı mən düşünməməyə çalışıram, niyə hələ də bu haqqında düşünürəm?»;
- Öz zəhnimiz üzərində nəzarəti itirmək hissi yaranır.
Pozitivlik duyğunu həzm etmək deyil, ondan qaçmaqdır
Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDT) emosiyanı emal etməklə (həzm etməklə) ondan qaçmaq arasında təsadüfən fərq qoymur.
Həyəcanla sağlam iş prinsipi bunlardan ibarətdir:
- Emosiyanı və onun tətikləyicisini (triqqerini) tanımaq.
- Təhlükənin nə dərəcədə real olduğunu qiymətləndirmək.
- Fəaliyyət planı hazırlamaq və ya qeyri-müəyyənliyi qəbul etmək.
Məcburi pozitivlik isə çox vaxt ilk iki addımı ötürür və təşvişi dərhal «yaxşı fikir»lə əvəz edir. Nəticədə problemdən və neqativdən qaçış başlayır, lakin bu, neqativi yox etmir. Başınıza gələn hər şey sizdə iz qoyur və beyin təcrübəni öz sisteminə inteqrasiya edərək bu izləri «həzm etməlidir». Nəticədə saymazyana yanaşılan emosiyalar narahat edici fikirlər, kabuslar, tükənmə (burnout) və zamanla daha da artan təşviş şəklində üzə çıxmağa başlayır.
Qəbul və Məsuliyyət Terapiyası (ACT) bu məsələdə məhz ona görə effektivdir ki, psixikanıza daxili aləminizlə savaşmaq üçün deyil, psixoloji çeviklik inkişaf etdirmək üçün məkan yaradır. Bəli, bu o deməkdir ki, ağrı ilə üz-üzə gəlməli olacaqsınız, lakin fərq böyükdür! Təsəvvür edin ki, barmağınıza rezin saplayıb çəkirsiniz – nə qədər çox dartsanız, buraxanda bir o qədər bərk ağrıdacaq. Həmin gərilmə sizin qaçışınızdır; gərilmə nə qədər az olarsa, həqiqi hissələrinizi qəbul etmə prosesi bir o qədər yumşaq keçər.
Pozitivlik nə vaxt zərər vurur: Klinik kontekst
Məcburi optimizmin xüsusilə aşağıdakı hallarda əks-effekt verdiyinə dair elmi məlumatlar var:
- Ümumiləşmiş Təşviş Pozuntusu (ÜTP / GAD): Burada fikirləri «nəzarətə almaq» cəhdinin özü paradoksal olaraq ruminasiyanı (fikirləri mütəmadi olaraq zehenində fırlatmağı) bəsləyir.
- Depressiya: Tədqiqatlar göstərir ki, özünəqiyməti aşağı olan insanlarda pozitiv affirmasiyalar («mən cəlbedici və dəyərli biriyəm») əhvalı daha da korlaya bilər, çünki bu, onların özləri haqqındakı baza inancları ilə ziddiyyət təşkil edir. Beyin bu fikri yalan kimi qəbul edir və daxili münaqişə dərinləşir.
- Perfeksionizm: Pozitiv təfəkkür riayət olunmalı növbəti bir standarta çevrilir, standarta cavab verməmək isə təşvişin klassik tətikləyicisidir.
Bəs özümüzə necə kömək edək?
- Emosiyanı adlandırın. Keçirdiyiniz hissi öz sözlərinizlə ifadə edin. Metyu Libermanın (Matthew Lieberman) fMRT vasitəsilə apardığı tədqiqatlar göstərib ki, emosiyanı sadəcə sözlərlə adlandırmaq («mən hazırda təşviş keçirirəm») beynin həyəcan mərkəzi olan badamşəkilli cismin (amigdala) aktivliyini azaldır.
- Özünü inandırmaq əvəzinə radikal qəbul. «Mən həyəcanlanmamalıyam» deyil, «Hazırda həyəcanlıyam və bu, qeyri-müəyyənliyə qarşı tamamilə anlaşılan bir reaksiyadır».
- Çəhrayı deyil, realist optimizm. «Hər şey əla olacaq» əvəzinə – «Çətinliklərin necə keçəcəyini bilmirəm, amma çətinlik olacağı təqdirdə B planım var». Bu, hazırlıqlı olmaqla qeyri-müəyyənliyi azaldır.
- «Pıs» günlər üçün yer saxlayın. Bəzən özünüzə «yaxşı olmamağa» icazə vermək ikinci dərəcəli təşvişi («təşvişə görə təşvişlənməyi») azaldır və ilkin emosiyanın təbii şəkildə sönməsini sürətləndirir.
Nəticə
Pozitiv təfəkkür mütləq şəkildə zərərli və ya mütləq şəkildə faydalı bir alət deyildir. Hər şey onun emosiyanın emal olunmasını əvəzləməsindən və ya ona müşayiət etməsindən asılıdır. Pozitivlik neqativ hiss eləməyə bir qadağa kimi istifadə edildikdə, o, fikirlərin boğulması, emosional dissonans, qaçınma və ikinci dərəcəli təqsirkarlıq mexanizmlərini işə salır – nəticədə təşviş azalmır, daha da güclənir.
Həqiqi psixoloji dözümlülük təşvişin olmaması ilə değil, onu tanımaq, adlandırmaq və ona baxmayaraq hərəkət etmək bacarığı ilə qurulur. Bəzən özünüz üçün edə biləcəyiniz ən «pozitiv» şey – hazırda pozitiv olmamağa icazə verməkdir.